Bi­lim iş­gär­le­ri­niň 2026—2027-nji okuw ýy­ly­nyň aw­gust usu­ly-ama­ly okuw­la­ryn­da mek­de­be çen­li ça­ga­lar eda­ra­la­ry­nyň ter­bi­ýe­çi­le­ri we mu­gal­lym­la­ry üçin «Ma­te­ma­ti­ka ug­ru­na ýö­ri­te­leş­di­ri­len ça­ga­lar bag­la­ryn­da okuw-ter­bi­ýe­çi­lik iş­le­ri­ni alyp bar­ma­gyň aý­ra­tyn­lyk­la­ry», «Ösüp gel­ýän ýaş nes­li mil­li ruh­da ter­bi­ýe­le­mek­de halk dö­re­di­ji­li­gi­niň or­ny we äh­mi­ýe­ti», ma­te­ma­ti­ka der­si­ni okad­ýan mu­gal­lym­lar üçin «Okuw­çy­lar­da söz­le­ýiş me­de­ni­ýe­ti­ni ter­bi­ýe­le­me­giň ýol­la­ry» at­ly te­ma­la­ryň bol­ma­gy hem bu we­zi­pe­le­riň wa­jyp­dy­gy­ny gör­kez­ýär.

San­lar bi­len bag­la­ny­şyk­ly halk dö­re­di­ji­li­gi­niň sa­na­waç­lar we ýa­ňylt­maç­lar ýa­ly gör­nüş­le­ri, bir ta­rap­dan, ki­çi ýaş­ly ça­ga­la­ryň söz­lük go­ru­ny baý­laş­dyr­sa, beý­le­ki ta­rap­dan, ça­ga­la­ryň türk­men di­lin­de sesleri dog­ry aý­dy­şy­ny, söz­leý­şi­niň gram­ma­tik gur­lu­şy­ny kä­mil­leş­dir­ýär.

Halk dö­re­di­ji­li­gi­niň gör­nüş­le­ri­ni ma­te­ma­ti­ka sa­pak­la­ryn­da wagt dü­şün­je­le­ri, 1-den 10-a çen­li san­lar, ola­ryň yzy­gi­der­li­li­gi, dü­zü­mi öw­re­di­len­de peý­da­lan­mak bol­ýar. My­sal üçin, «Ýe­di­ge­nim ýe­di ýyl­dyz, ýe­di gö­çer, ýe­di go­nar...» di­ýen sa­na­waç, «Ýe­di öl­çe, bir kes», «Ýe­di gö­çüp, ýe­di go­nup ýör­me» ýa­ly jüm­le­ler ça­ga­la­ryň 7-lik sa­ny dog­ry aý­dyp bil­me­gi­ne ýar­dam ed­ýär.

Na­kyl­lar, ata­lar sö­zi, ma­tal­lar özü­niň jan­ly­ly­gy, ob­raz­ly­ly­gy, gys­ga­ly­gy we aň­lat­ma­la­ryň çe­per­li­gi bi­len ça­ga­la­ryň söz­leý­şi­ni baý­laş­dyr­ýar.

Ça­ga­la­ra mek­de­be çen­li dö­wür­de sö­züň dü­zü­min­dä­ki ses­le­ri aýyl-sa­ýyl et­mek, ola­ry dog­ry aý­dyp bil­mek, sö­zi bo­gun­la­ra böl­mek, söz­le­ri anyk we aý­dyň aý­dyp bil­mek, ola­ryň ma­ny­sy­na dü­şün­mek, söz­ler­den söz­lem düz­mek, gep­le­şi­ge gat­na­şyp bil­mek, lo­gi­ki yzy­gi­der­li­lik­de pi­ki­ri be­ýan edip bil­mek, harp­la­ry ta­na­mak, kes­me harp­lar­dan söz düz­mek öw­re­dil­ýär.

Ça­ga­nyň mek­de­be çen­li döw­rün­de söz­leý­şi­niň ös­dü­ril­me­gi ola­ryň or­ta mek­dep­ler­de oku­wy­ny üs­tün­lik­li do­wam et­me­gi­ne müm­kin­çi­lik­le­ri aç­ýar.

Mek­de­be çen­li ýaş­ly ça­ga­la­ryň ma­te­ma­ti­ki söz­le­ýiş ba­bat­da mek­de­be taý­ýar­lyk­ly gel­mek­le­ri­ni üp­jün et­mek mak­sa­dy bi­len, mek­de­be çen­li ça­ga­lar eda­ra­la­ry bi­len umu­my­bi­lim ber­ýän or­ta mek­dep­le­riň ara­syn­da hyz­mat­daş­ly­gyň al­nyp ba­ryl­ma­gy mak­sa­da­la­ýyk­dyr.

Okuw­çy­lar­da ma­te­ma­ti­ki söz­leý­şi ös­dür­mek I — XII synp­lar­da do­wam et­di­ril­ýär.

I — IV synp­la­ryň ma­te­ma­ti­ka sa­pak­la­ryn­da okuw­çy­la­ryň oka­mak, ýaz­mak, ha­sap­la­mak en­dik­le­ri­ni ke­ma­la ge­tir­mek, dö­re­di­ji­lik­li pi­kir­len­mek en­dik­le­ri­ni ös­dür­mek, V — XII synp­lar­da bol­sa, öz pi­ki­ri­ni be­ýan et­mek we dü­şün­dir­mek uky­by­ny ös­dür­mek ýa­ly iş­ler ge­çi­ril­ýär.

Mu­gal­lym­lar okuw­çy­lar­dan ta­kyk we dog­ry söz­le­me­gi ta­lap et­me­li­dir. Şeý­le ta­la­by ýe­ri­ne ýe­tir­mek üçin okuw­çy­nyň söz baý­ly­gy ýe­ter­lik bol­ma­ly­dyr. Söz­lem­de söz­ler ýer­li-ýe­rin­de, bel­li bir ter­tip­de ge­ti­ril­me­li­dir. Ar­tyk­maç söz­leriň söz­le­miň ma­ny­sy­na ýa­ra­maz tä­sir ed­ýän­li­gi üçin olar­dan ga­ça dur­ma­ly. Me­se­lem: «ne­me», «ýaň­ky» ýa­ly ar­tyk­maç söz­ler so­wat­ly söz­leý­şe zy­ýan ýe­tir­ýär, söz­le­ýiş­de düş­nük­siz­li­gi ýü­ze çy­kar­ýar, söz­lem­le­riň çe­per­çi­lik gym­ma­ty­ny pe­seld­ýär.

Okuw­çy­nyň söz­leý­şi okuw mag­lu­mat­la­ry­ny dog­ry, tyg­şyt­ly be­ýan et­me­gi, adal­ga­la­ry dog­ry okap, ýa­zyp bil­me­gi bi­len hem bag­la­ny­şyk­ly­dyr.

Ma­te­ma­ti­ki adal­ga­la­ryň dog­ry aý­dyl­ma­gy­na he­mi­şe gö­zeg­çi­lik edip dur­ma­ly­dyr. Okuw­çy jo­gap ber­ýän wag­tyn­da mul­ti­me­dia tag­ta­da ýa­zy­lan ýaz­gy­la­ry özü­niň dil­den dü­şün­di­riş­le­ri, esas­lan­dyr­ma­la­ry bi­len aýt­ma­ly­dyr. Mu­gal­lym okuw­çy­nyň di­ňe ze­rur zat­la­ry aýt­ma­gy­na we köp söz­li bol­maz­ly­gy­na gö­zeg­çi­lik et­me­li­dir. Mul­ti­me­dia tag­ta­da ýa­zyl­ýan ýaz­gy­lar hök­man dil­den dü­şün­di­ril­me­li­dir. Okuw­çy­la­ra me­se­le­le­riň çö­zü­li­şi­niň bar­şy­ny jik­me-jik ýaz­man, dil­den be­ýan et­me­gi hem öw­ret­me­li­dir.

Okuw­çy­la­ryň ma­te­ma­ti­ki söz­leý­şi­ni ös­dür­mek­de aň­lat­ma­la­ry, for­mu­la­la­ry oka­ma­gy öw­ret­me­giň mö­hüm äh­mi­ýe­ti bar­dyr. Okuw­çy­lar ýa­zy­lan aň­lat­ma­la­ry oka­ma­gy, dil­den aý­dy­lan­da bol­sa aň­lat­ma­la­ry ýaz­ma­gy ba­şar­ma­ly­dyr­lar. Aň­lat­ma­la­ry oka­mak­ly­ga ta­kyk­lyk, düş­nük­li­lik, gys­ga­lyk ýa­ly ta­lap­lar bil­di­ril­ýär.

Aň­lat­ma­la­ryň oka­ly­şy­na my­sal­lar ge­ti­re­liň. 205 >124 deň­siz­lik «iki ýüz bäş ulu­dyr bir ýüz ýig­ri­mi dört­den», 79 < 185 deň­siz­lik «ýet­miş do­kuz ki­çi­dir bir ýüz seg­sen bäş­den» di­ýip okal­ýar. 32 + 78 jem «otuz iki bi­len ýet­miş se­ki­ziň je­mi» ýa-da «otuz iki goş­mak ýet­miş se­kiz», «otuz ikä ýet­miş se­ki­zi goş­ma­ly» di­ýip okal­ýar.

Kes­git­le­me­ler­dä­ki ýal­ňyş­ly­gy ta­pyň, tas­syk­la­ma­la­ryň haý­sy­nyň dog­ru­dy­gy­ny, haý­sy­nyň nä­dog­rudy­gy­ny kes­git­läň ýa­ly şert­ler bi­len be­ril­ýän lo­gi­ki me­se­le­le­ri ýe­ri­ne ýe­tir­me­giň hem ma­te­ma­ti­ki söz­leý­şi ös­dür­mek­de äh­mi­ýe­ti ulu­dyr.

Okuw­çy­la­ryň ma­te­ma­ti­ki söz­le­ý­şi­ni ös­dür­mä­ge ýar­dam ed­ýän iş­le­riň gör­nüş­le­ri­niň bi­ri-de di­dak­ti­ki oýun­lar­dyr. Sa­pak­da oý­nuň ýer­lik­li ula­nyl­ma­gy okuw­çy­lar­da üns­lü­li­gi, söz­le­ýiş me­de­ni­ýe­ti­ni ter­bi­ýe­le­mä­ge oňyn tä­sir ed­ýär.

Okuw ki­ta­byn­da­ky teks­tiň üs­tün­de iş­le­me­giň okuw­çy­la­ryň söz­le­ýiş di­li­ni ös­dür­mek­dä­ki äh­mi­ýe­ti ulu­dyr. Teks­ti oka­mak, sel­jer­me ber­mek, la­byz­ly okuw, söz­lük üs­tün­de iş­le­mek örän peý­da­ly­dyr.

Söz­lük üs­tün­de iş­le­me­giň, tä­ze söz­le­riň, adal­ga­la­ryň dü­şün­di­ril­me­gi­niň okuw­çy­lar­da söz­leý­şi ös­dür­mek­de uly äh­mi­ýe­ti bar, ol okuw­çy­lar­da söz­le­ýiş­de öw­re­ni­len söz­le­ri, adal­ga­la­ry dog­ry ulan­ma­gy ter­bi­ýe­le­ýär.

Okuw­çy­la­ryň söz­le­ýiş di­li­ni ös­dür­mek­de san­ly se­riş­de­ler­den ýer­lik­li peý­da­la­nyl­ma­ly­dyr. Kes­git­le­me­le­riň, teo­re­ma­la­ryň aý­dy­ly­şy­nyň, me­se­le­le­riň çö­zü­li­şi­niň, funk­si­ýa­la­ryň gra­fik­le­ri­niň gur­lu­şy­nyň dü­şün­di­ri­li­şi­niň ek­ran­da ses­li gör­ke­zil­me­gi­niň äh­mi­ýe­ti ulu­dyr.

Sa­pak­da mu­gal­ly­myň öz gö­rel­de­si bi­len okuw­çy­la­ryň söz­le­ýiş di­li­niň ös­me­gi­ne ýar­dam et­me­gi örän mö­hüm­dir. Ma­te­ma­ti­ka sa­pa­gyn­da mu­gal­lym sa­pa­gyň te­ma­sy­ny dü­şün­dir­ýär, ýe­ri­ne ýe­ti­ril­ýän gö­nük­me­le­re dü­şün­di­riş ber­ýär, okuw­çy­la­ra so­rag­la­ry ber­me­li, ola­ryň jo­gap­la­ry­ny ara alyp mas­la­hat­laş­ma­ly bol­ýar. Mu­gal­ly­myň öz söz­le­ýiş di­li örän so­wat­ly, me­de­ni­ýet­li, okuw­çy üçin gö­rel­de we nus­ga alar­lyk bol­ma­ly­dyr.

Ol öz söz­leý­şin­de nä­dog­ry dü­zü­len söz­lem­le­re we söz dü­züm­le­ri­ne, aý­dy­lyş ka­da­la­ry­nyň bo­zul­ma­gy­na ýol ber­me­li däl. Mu­gal­ly­myň söz­leý­şi düş­nük­li, ede­bi taý­dan so­wat­ly bol­ma­ly­dyr. Bu ba­bat­da Gah­ry­man Ar­ka­da­gy­myz «Öm­rü­miň ma­ny­sy­nyň do­wa­ma­ty» at­ly ki­ta­byn­da şeý­le mas­la­hat ber­ýär: «Her bir aýd­ýan sö­züň dog­ry, dürs we jaý­dar bol­sun! Öz ene di­liň­de — ede­bi dil­de gür­le­mek mer­te­be­dir». Örän jaý­dar aý­dy­lan söz­ler. Mu­gal­lym­lar şu da­na söz­ler­den ugur alyp, okuw­çy­lar­da söz­le­ýiş me­de­ni­ýe­ti­ni ter­bi­ýe­le­mek­de bi­li­mi­ni, uky­by­ny, yh­la­sy­ny gaý­gyr­ma­ly däl­dir.

Ýaş ne­sil­de söz­leý­şi ös­dür­mek bo­ýun­ça met­bu­gat­da ma­ka­la­la­ry çap et­mek, te­le­ra­dio­ýaý­lym­la­ryn­da dö­re­di­ji­lik­li iş­le­ýän ma­te­ma­ti­ka mu­gal­lym­la­ry­nyň sa­pak­la­ry­ny gör­kez­mek, gep­le­şik­le­ri gu­ra­mak hem wa­jyp me­se­le­ler­dir.

Di­war ga­zet­le­ri okuw-ter­bi­ýe­çi­lik işi­niň wa­jyp se­riş­de­le­ri­niň bi­ri ha­sap edil­ýär. Olar­da ma­te­ma­ti­ki söz­leý­şi ös­dür­mä­ge de­giş­li ga­zet-žur­nal­lar­dan, dür­li ki­tap­lar­dan al­nan gy­zyk­ly mag­lu­mat­lar, kross­word­lar, re­bus­lar, me­se­le­ler orun tap­ma­ly­dyr.

Synp otag­la­ryn­da, dä­liz­ler­de ýer­leş­di­ril­ýän di­war­lyk­lar hem söz­leý­şi ös­dür­mek­de goş­ma­ça mag­lu­mat çeş­me­si bo­lup hyz­mat ed­ýär. Ma­te­ma­ti­ka­dan synp ota­gyn­da okuw ýy­ly­nyň bü­tin do­wa­myn­da dür­li synp­lar­da, sa­pak­lar­da peý­da­la­nyp bi­lin­jek, söz­leý­şi ös­dür­mä­ge ýar­dam et­jek di­war­lyk­la­ryň bol­ma­gy hem mak­sa­da­la­ýyk­dyr.

Bi­lim iş­gär­le­ri bi­len okuw mer­kez­le­rin­de ge­çi­ril­ýän usu­ly-ama­ly okuw­lar­da hem ýaş ne­sil­ler­de söz­le­ýiş me­de­ni­ýe­ti­ni ter­bi­ýe­le­mek­li­ge de­giş­li öň­de­ba­ry­jy iş tej­ri­be­le­riň gi­ňiş­le­ýin ara al­nyp mas­la­hat­la­şyl­ma­gy äh­mi­ýet­li iş­ler­dir.

Mek­dep okuw­çy­la­ry­nyň söz­le­ýiş me­de­ni­ýe­ti­ni ýo­kar­lan­dyr­mak me­se­le­si bo­ýun­ça ders mu­gal­lym­la­ry­nyň tej­ri­be alyş­ma­gy we usu­ly bir­leş­me­le­riň mas­la­hat­la­ry­nyň ge­çi­ril­me­gi hem äh­mi­ýet­li­dir. Äh­li okuw ders mu­gal­lym­la­ry­nyň ta­gal­la­sy bi­len okuw­çy­la­ryň söz­leý­şi­ni ös­dür­mek­de, kä­mil­leş­dir­mek­de üs­tün­lik ga­za­nyp bo­lar.

Gün­dog­dy ŞA­DUR­DY­ÝEW,

Türk­me­nis­ta­nyň Mil­li bi­lim ins­ti­tu­ty­nyň te­bi­gy we ta­kyk bi­lim­ler bö­lü­mi­niň mü­di­ri, pe­da­go­gi­ka ylym­la­ry­nyň kan­di­da­ty, do­sent.

Çeşmesi:Türkmenmetbugat