Türkmenistanyň taryhy-medeni ýadygärliklerini ylmy taýdan öwrenmekde uly hyzmatlary bitiren alymlaryň biri-de Russiýa Federasiýasynyň Ylymlar akademiýasynyň Arheologiýa institutynyň nusgawy arheologiýa bölüminiň esasy hünärmeni, taryh ylymlarynyň doktory Wiktor Nikolaýewiç Pilipkodyr. W.N.Pilipko dünýäniň ylmy jemgyýetçiliginde ýurdumyzyň gadymy ýadygärlikleriniň, esasanam, Parfiýa döwletiniň taryhy boýunça hünärmen hökmünde giňden tanalýar. 2013-nji ýylda W.N.Pilipko Türkmenistanyň şöhratly taryhyny öwrenmekde bitiren hyzmatlary, arheologiýa açyşlary we türkmen medeniýetiniň gadymylygyny dünýä ýaýmaga goşan uly goşandy üçin Magtymguly adyndaky halkara baýrak berildi. 2024-nji ýylda ol Türkmenistanyň «Magtymguly Pyragynyň 300 ýyllygyna» atly ýubileý medaly bilen sylaglandy. Şu ýyl güneşli ýurdumyzyň dosty, görnükli alym Wiktor Pilipko segsen bäş ýaşaýar. Golaýda goja arheolog sanly ulgam arkaly özüniň Parfiýa atlaryna bagyşlan makalasyny bize iberdi.
Taýýarlan Meretgylyç ÝAGMYROW,
žurnalist.
Gadymy döwürlerde bolşy ýaly, biziň günlerimizde-de halklar tarapyndan dürli şertlerde ösdürilip ýetişdirilýän, belli-belli maksatlar üçin ulanylýan atlar bar. Ähli döwürlerde-de şol atlaryň arasyndan söweş üçin hem-de jemgyýetde abraýly adama ýaraşykly ösdürilip ýetişdirilen owadan we ýyndam atlar uly şöhrata eýe bolupdyr. Olar barada döredilen rowaýatlar bolsa dilden-dile geçipdir. Şol atlar irki döwürlerde ummasyz uly giňişlikleriň gelşigi eken. Şol ýerlerde bolsa olary ösdürip ýetişdirmek boýunça ýörite merkezler bolupdyr.
Ippologlar we arheologlar şeýle ýerleriň birini Merkezi Aziýanyň sähralary hem-de Köpetdagyň etekleri (Günorta Türkmenistan) hasaplaýarlar. Atlar baradaky gadymy döwürleriň hat-ýazgylaryny, atlaryň şekili saklanyp galan suratlardyr olaryň süňkleriniň galyndylaryny bu çaklamalara esas diýip hasaplap bolar.
Gadymy awtorlaryň ýazgylary Parfiýa argamaklary (arassa ganly tohum atlar) barada esasy çeşme bolup hyzmat edýär. Dünýä belli arheolog Mihail Ýewgenýewiç Masson bu awtorlaryň ýazgylary barada anyk-aýdyň ylmy işleri alyp bardy. Şolardan gelip çykan netijelere görä, eýýäm şol döwürlerde parfiýalylar doga ussat çapyksuwarlar hem-de bütin dünýäde sarpalanýan, uzak ýörişlerde asgynlamaýan, çydamly atlary ösdürip ýetişdirýänler hökmünde tanalypdyrlar.
Parfiýanyň gülläp ösen döwründe onuň çägi diýseň uzak aralyklary (Hind ummanyndan Ýewfrat derýasyna çenli) öz içine alansoň, bu atlaryň belli bir ýerde ösdürilip ýetişdirilendigini anyk aýtmak kynçylyk döredýär. Häzirki döwürde Köne Nusaýda geçirilen arheologiýa gazuw-agtaryş işlerinde parfiýalylaryň ýüze çykarylan arassa ganly tohum atynyň ýeke-täk anyk şekili bellidir.
Köne Nusaýyň inedördül zalynda saklanyp galan sütünleriniň birinde baýtal bilen taýçanagyň asyl durky az-kem ýoýulan şekili bar. Surat bu ýere gelen köp sanly jahankeşdeleriň ýa-da Köne Nusaýyň hyzmatkärleriniň biri tarapyndan çekilen bolmaly. Ol ussat nakgaş tarapyndan çekilen bolmansoň, onuň gürrüňi edilýän ata mahsus aýratynlyklaryny anyk şekillendirip bilendigini aýtmak kynçylyk döredýär. At uly bolmadyk kelleli, inçeden uzyn boýunly, diýseň uzyn göwrede şekillendirilipdir. Uzyn göwre ýerli atlaryň özboluşly aýratynlyklarynyň biri bolmaly. .
Goşadepeden tapylan gap hem uzyn göwreli aty şekillendirýär. Onuň aýaklarynyň kelte bolmagy az-kem oýlandyrýar. Belki-de, bu eseriň heniz kämillikden daşdalygy bilen baglydyr. Beýleki bir tarapdan, professor M.I.Belonogow şu tohuma degişli baýtallaryň göwreleriniň taýçanaklaryňka garanyňda uzyndygyny, «aýaklarynyň keltedigini» belleýär. Babadurmazyň golaýyndaky Goşadepeden tapylan (biziň eýýamymyzdan ozalky II-I asyrlar bilen senelenýän) gaba uly üns berilmegi hökmanydyr. Onuň şertli şekil bolmagyna garamazdan, uzyn göwreli aty şekillendirýändigi anyk-aýdyňdyr. Hakykatdan-da, bu atyň Parfiýanyň döwrüne degişli tohum atlara mahsus görnüşde bolmagy mümkin. Taýçanak baýtaldan tapawutlylykda uzyn aýakly şekillendirilýär.
Köne Nusaýda atlaryň ussat nakgaşlar tarapyndan çekilen beýleki suratlary hem saklanyp galypdyr, ýöne bu eserlerde gürrüňi edilýän atlar şekillendirilýär diýip bellemek çetindir. Diňli binada geçirilen arheologiýa gazuw-agtaryş işleri wagtynda öz döwründe bu binanyň diwarlaryny bezän suratlaryň galyndylary bar. Şeýle suratlaryň biri-de bu ýerde biri-birleri bilen söweşýän atlylaryň iki topary şekillendirilen ullakan sungat eseriniň uly bölegidir. Biziň temamyz üçin şertli «Ýakynlyk» diýlip atlandyrylan bu bölek uly ähmiýete eýedir. Onda biri-biriniň üstüne hüjüm edýän atlylar suratlandyrylýar. Aslynda, bu eserde atlylaryň özleri görünmän, olaryň atlarynyň biri-birine tarap gönükdirilen aýaklary şekillendirilýär. Olaryň kimiň garşysyna hüjüm edýändigi hem anyk däl, ýöne sag tarapdaky tohum at welin, beýlekilerden has oňat görünýär. Dürli çaklamalara garamazdan, bu suratdakylaryň boýny uzyn tohum atlaryň şekilleridigini anyk aýdyp bolar. Atlaryň ak we gara reňklerde bolmagy-da ünsüňi çekýär. Atlar asyl durkuna ýakyn görnüşde suratlandyrylýar, ýöne bu eserde ony çeken nakgaşyň ünsünde atlar däl-de, eýsem, olaryň gatnaşan söweşi uly ähmiýete eýe bolan bolmagy ahmal.
Atlaryň gatnaşmagyndaky söweş bilen bagly suratlardan başga-da bu ýerde atlara bagyşlanan beýleki sungat eseriniň böleklerine-de duş gelindi. «Gaçgak» diýlip şertli atlandyrylan surat böleginde çep tarapdaky atlaryň syn-sypaty görkezilýär. Soňra «Atyň üstündäki naýzaly adam» diýip atlandyrylan şekilde atly sagdan çepe öwrülýär, onuň aty çarpaýa galypdyr. Jylawdaky çep elini atyň gerşine diräpdir, sag elinde gysga naýza bolandyr diýip çaklamak mümkin. Sebäbi onuň sag eliniň goşary ýok, ýöne kellesinden aňyrda naýzanyň suduryna meňzeş egrem görünýär.
Aýratyn-da, (şertli «Üçlük» diýlip atlandyrylan) şekilde gapdallaşyp çapyp barýan atlylaryň kelleleri görünýär. Eseri ussat nakgaş döredipdir. Onda diňe atlaryň boýunlary we kelleleri saklanyp galan bolsa-da, çyn bedewleriň janköýerleri bu eser arkaly at çapyşygynyň şowhun-şagalaňyny duýup bilýärler.
Elbetde, bu söweşe kimleriň gatnaşandygyny anyklamak meselesi kynçylyk döredýär. Olar biri-birinden daşky sypaty, eginbaşlary bilen o diýen tapawutlanmaýarlar. Megerem, eserde Merkezi Aziýada ýaşan halklaryň iki toparynyň biri-birine bolan gapma-garşylykly hereketleri barada gürrüň gidýän bolmaly. Garaşylmadyk ýagdaýda kynçylyk döreden meseläniň çözgüdi eseriň özünden däl-de, onuň ýerleşen ýerinden tapyldy. Arheologiýa gazuw-agtaryş işleriniň netijesinde, Köne Nusaý Parfiýa şalygyny dolandyran Arşakidler neberesiniň medeni merkeziniň galyndylary hasaplanylýar. Şu nukdaýnazardan, ol ähli serişdeler bilen şalygy dolandyran neberäni hem-de onuň käbir wekilleriniň abraýyny belende galdyrmak hem-de şöhratlandyrmak üçin niýetlenendir. Şeýle şertlerde gürrüňi edilýän söweş Arşakidleriň, umuman, parfiýalylaryň haýsydyr bir harby üstünligini gürrüňsiz dabaralandyrýan söweş sahnasydyr. Bu söweş sahnasyndan görnüşi ýaly, onda ýeňiş gazananlar parfiýalylar, Arşakidler. Şol sebäpli eseriň süňňüni düzýän atlar gürrüňi edilýän parfiýa atlarydyr.
Sungata siňen ajaýyp bedewleriň şekilleri meniň ömür örkümi örklän arheologiýa ylmynyň esasy ugurlarynyň birine öwrüldi. Olar barada Türkmenistanda hem-de daşary ýurtlarda geçirilen halkara ylmy maslahatlarda eden çykyşlarymda giňişleýin gürrüň berdim. Arheologiýa ylmynda seýrek duş gelýän bedew şekilli tapyndylara bagyşlap, «Köne Nusaýyň diwar bezegleri», «Parfiýaly atlylar», «Köne Nusaýdaky arheologiýa gazuw-agtaryş işleri», «Köne Nusaýyň bezegleri», «Köne Nusaýyň Diňli ybadathanasynyň ylmy taýdan öwrenilişiniň dowam etdirilmegi», «Nusaý we dikeldiş işleri», «Parfiýanyň atlary hem-de arheologiýa», «Köne Nusaý. Inedördül zally bina», «Türkmenistanyň taryhy we medeni ýadygärlikleri» atly dürli ýyllarda ýazan ylmy makalalarym hem-de kitaplarym dünýäniň abraýly ylmy neşirlerinde rus, italýan, iňlis dillerinde çap edildi.
Türkmen halkynyň Milli Lideri, Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy Gurbanguly Berdimuhamedow «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» atly ajaýyp eserinde: «Nusaý» sözi oýulyp ýazylan gadymy ýazgylarda hem-de otparazçylygyň «Awesta» kitabynda duş gelýär. Ary taýpalary günorta-günbatara süýşýärler, şonda hem Nusaýyň üstünden geçýärler. Nusaýyň bol suwly öri meýdanlary bolup, ol ýerde dünýäniň gadymy Gündogarda meşhurlyga eýe bolan iň ýyndam atlary ýetişdirilýär diýlip, bu gün ady dünýä dolan ahalteke bedewleriniň taryhy hakynda söz açylýar» diýip belleýär.
Sözümiň soňunda türkmen halkynyň Milli Liderine, Türkmenistanyň Prezidentine taryhy kökleri gadymyýete uzap gidýän ajaýyp atlaryň şan-şöhratyny dünýä ýaýmakda alyp barýan uly işleri üçin hoşallygymyzy bildirýärin.
Wiktor Pilipko,
Russiýa Federasiýasynyň Ylymlar akademiýasynyň Arheologiýa institutynyň nusgawy arheologiýa bölüminiň esasy hünärmeni, taryh ylymlarynyň doktory